SUWALSZCZYZNA

Suwalszczyzna jest krainą, którą warto zobaczyć, bo kto ją ujrzy, to chciałby tam już zostać. Początkowo zatrzymuje się na trochę dłużej by poznać jej urodę, wsłuchać się w miejscową gwarę, przyjrzeć się obyczajom, poznać ludzi. Z czasem dostrzega, a także chce zrozumieć, odrębność oraz historię tych ziem.

MIEJSCA MAGICZNE

Cmentarzysko Jaćwingów (14 km od Siedliska) – utworzony w 1959 roku rezerwat archeologiczny o powierzchni 4,12 ha położony jest na północ od Suwałk, przy szosie do Szypliszk. Znajdują się w nim kurhany kryjące groby jaćwieskie z III-V wieku n.e. W lipcu odbywa się tu Jaćwieski Festyn Archeologiczny (nieregularnie). W okolicy znajduje się jeszcze kilka podobnych cmentarzy jaćwieskich – w Osinkach, Prudziszkach, Żywej Wodzie oraz Bilwinowie.

Czarna Hańcza (14 km od Siedliska) – największa rzeka Suwalszczyzny, przepływająca przez jeziora Hańcza i Wigry, kończy swój bieg na rzece Niemen na Litwie. W górnym biegu ma niemal górski charakter, po wypłynięciu z Wigier płynie malowniczymi zakątkami Puszczy Augustowskiej i łączy się z Kanałem Augustowskim. Jedna z najbardziej znanych i uczęszczanych rzek przez kajakarzy.

Dolina Rospudy (49 km od Siedliska) – Rospuda to jedna z bardziej znanych rzek Suwalszczyzny, biorąca początek w jeziorze Młynówek, przepływająca przez łańcuch 9 wąskich, polodowcowych jezior: Rospuda Filipowska, Jezioro Kamienne, Jezioro Długie, Garbaś, Jezioro Głębokie, Sumowo Bakałarzewskie, Jezioro Okrągłe, Bolesty i Rospuda Augustowska, do którego uchodzi. Większa część doliny rzecznej rzeki objęta jest obszarem chronionego krajobrazu. Rzeką przebiega bardzo znany szlak kajakowy.

Góra Cisowa (1,5 km od Siedliska) – jedno z bardziej urokliwych miejsc w Gulbieniszkach, z której rozpościera się rozległy widok na Park Krajobrazowy oraz znacznie dalsze okolice. „Suwalska Fudżijama”, „Góra Sypana”, czy też „Gulbieniska Góra”, to tylko niektóre z jej przydomków. Szczyt góry znajduje się 79 m ponad poziomem lustra pobliskiego jeziora Kopanego. Miejscowa legenda głosi, iż Górę Cisową (Kopaną) usypano z ziemi wykopanej z tegoż jeziora.

Góra Krzemieniucha (11 km od Siedliska) – drugie pod względem wysokości wzniesienie (289 m n.p.m.) po Górze Rowelskiej (298 m n.p.m.). Góra ma dwa wierzchołki, zaś na jednym z nich znajduje się murowana kaplica. Ze wzniesienia rozciąga się widok na dolinę Czarnej Hańczy, jezioro Okmin oraz Suwałki.

Góra Rowelska (14 km od Siedliska) – najwyższe wzniesienie Suwalszczyzny (298 m n.p.m.) położone w pobliżu miejscowości Wiżajny. Jej szczyt jest płaski i niezalesiony. Obok znajduje się wieża widokowa.

Góry Sudawskie (24 km od Siedliska) – położone przy granicy z Litwą w północno-wschodnim skrawku Suwalszczyzny. Teren Gór pokryty jest licznymi wzniesieniami i wzgórzami (ponad 250 m n.p.m.) o stromych zboczach, pocięte wąwozami, jarami i głębokimi dolinami.

Góra Zamkowa (9 km od Siedliska) – dawna twierdza Jaćwingów, zdobyta przez Krzyżaków po ośmiomiesięcznym oblężeniu w 1283 roku. Oddalona o 2 kilometry od wsi Szurpiły, jest jednym z piękniejszych miejsc Suwalszczyzny. Góra to doskonały punkt widokowy, w którego sąsiedztwie znajduje się góra Kościelna i Cmentarna oraz cztery jeziora: Szurpiły, Tchliczysko, Jeglówek oraz Jeglóweczek. Górę Zamkową można poznać dzięki ścieżce poznawczej „Na Górę Zamkową”. Prowadzi tu również niebieska trasa rowerowa „Na Górę Zamkową”.

Jezioro Hańcza (22 km od Siedliska) – najgłębsze jezioro w Polsce (głębokość maksymalna 108,5 m, średnia 38,7 m, objętość 120,4 mln m3, powierzchnia 305 ha, długość linii brzegowej 11750 m), mekka wielbicieli nurkowania. Turystom udostępniono dwie plaże: na jego północnym krańcu znajduje się plaża Stara Hańcza (dostępne miejsca parkingowe) oraz plaża i molo z parkingiem w miejscowości Błaskowizna (południowo-wschodni kraniec jeziora).

Klasztor Wigierski (30 km od Siedliska) – zespół poklasztorny zakonu kamedułów, położony na półwyspie Klasztornym nad Wigrami. Początki budowli sięgają 1668 roku, kiedy to jego budowę rozpoczęli zakonnicy kamedulscy. W 1796 roku nastąpiła konfiskata majątku kamedułów przez władze pruskie. W Wigrach powstała parafia. Dwukrotnie zniszczony podczas I oraz II wojny światowej, został odbudowany w okresie powojennym. Obok parafii, w chwili obecnej znajduje się na terenach poklasztornych ośrodek wypoczynkowo-konferencyjny.

Rezerwat Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą (14 km od Siedliska) – jedyne miejsce w Polsce, gdzie na powierzchni niecałego 1 hektara znajduje się ok. 10 000 głazów. Przytransportowane zostały przez lodowiec ze Skandynawii wraz z masą gliny zwałowej. Ich odsłonięcie to efekt rozmycia gliny przez wody roztopowe lodowca. Dla ochrony krajobrazu polodowcowego, niewielki fragment łąki jest objęty ochroną rezerwatową od 1972 roku.

Stańczyki (37 km od Siedliska) – „Akwedykty Puszczy Rominckiej” to dwa mosty kolejowe w Stańczykach wybudowane w latach 1912–1926, wpisane do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego. Położone w pradolinie rzeki Błędzianki, która płynie pod wiaduktami, były częścią nieczynnego obecnie projektu kolejowego na linii Gołdap-Żytkiejmy-Gumbin (Gusiew). Mosty należą do najwyższych w Polsce. Ich konstrukcja jest 5-przęsłowa, długości 180 m, wysokości do 36,5 m. Wstęp na wiadukty jest płatny (obok znajduje się parking).

Trójstyk granic w Bolciach (23 km od Siedliska) – w miejscowości Bolcie k. Wiżajn, przy drodze nr 651 (Wiżajny – Żytkiejmy), znajduje się punkt, w którym stykają się granice trzech państw: Polski, Litwy i Rosji (Obwód Kaliningradzki). Przy szosie znajduje się parking, toaleta oraz ścieżka rowerowa Green Velo (Wschodni Szlak Rowerowy).

Turtul (14 km od Siedliska) – zlokalizowana jest tu siedziba Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Mieści się tu punkt informacji turystycznej, izba regionalna oraz przyrodnicze wystawy czasowe. Przy siedzibie Parku znajduje się zabytkowa tama spiętrzająca wody rzeki Czarnej Hańczy, tworząc rozlewisko – Staw Turtulski, punkt widokowy na dolinę rzeki Czarnej Hańczy, źródliska rzeki Szeszupy i oz turtulsko – bachanowski.

Wigierska Kolej Wąskotorowa (29 km od Siedliska) – szlak turystyczny kolei wąskotorowej o długości 10 km. Trasa zaczyna się w miejscowości Płociczno Tartak, gdzie znajduje się początkowa stacja zabytkowej, wybudowanej na początku XX w. kolei leśnej. Jej trasa wiedzie przez Wigierski Park Narodowy i Puszczę Augustowską kończąc w Powałach. W Płocicznie Tartaku znajduje się także muzeum kolejnictwa.

MIASTA i MIASTECZKA

Becejły (9 km od Siedliska) – wieś letniskowa, położona na przesmyku między jeziorami Szelment Mały oraz Iłgiel. Nazwa wsi pojawia się w zapisach z XV wieku, zaś wieś została założona w XVIII wieku. Okoliczne tereny i lasy należały do rodziny Syryciewiczów, którzy w 1530 roku sprzedali je Mikołajowi Pacowi, by później przejść w ręce Radziwiłłów. We wsi znajduje się kościół parafialny wybudowany w latach 1929-1937, posiadający cztery drewniane ołtarze.

Dowspuda (33 km od Siedliska) – niewielka wieś nad rzeką Rospudą położona w pobliżu miejscowości Raczki. Dawna posiadłość należąca do naczelnego wodza powstania listopadowego Ludwika Michała Paca (1778-1835). Z okazałego pałacu generała zbudowanego w latach 30-tych XIX wieku zachował się jedynie portyk oraz tzw. Wieża Bociania i fundamenty podpiwniczenia. W parku wokół dawnego pałacu znajdują się ponad 150-letnie lipy i graby. Corocznie na terenie wsi często organizowany jest Festiwal Kultury Celtyckiej.

jeleniewo_herb_m

Jeleniewo (6 km od Siedliska) – wieś gminna założona ok. 1770 roku, dawne miasteczko (1780-1800). Miejscowość zachowała XVIII-wieczny układ miejski z położonym centralnie kwadratowym rynkiem (obecnie park) i wychodzącymi z jego naroży ulicami. We wsi znajduje się drewniany kościół z 1878 roku (jest to jedyny tej klasy zabytek sakralnej architektury drewnianej na Suwalszczyźnie – przy kościele znajduje się również drewniana zabytkowa dzwonnica) oraz poczta, posterunek policji, szkoła, straż pożarna, stacja benzynowa oraz bardzo znana restauracja Pod Jelonkiem.

Kaletnik (15 km od Siedliska) – duża wieś, istniejąca już przed 1780 rokiem, ładnie położona na wzgórzach, przy jeziorze Kaletnik (10 ha powierzchni). Na miejscu drewnianego kościoła, który spłonął w 1915 roku stoi murowana świątynia wybudowana w latach 1929-1939 w stylu neoklasycystycznym. Dwie wieże zwieńczone są kopułami z krzyżami, zaś wewnątrz znajdują się dwa ołtarze.

filipow_herb_m

Filipów (22 km od Siedliska) – wieś z początków XVI wieku założona przez bojarów litewskich, będąca miastem w latach 1570-1870. Akt lokacji na prawie magdeburskim wystawił 8 września 1570 r. w Warszawie król Zygmunt August. W Filipowie istniało od 1578 r. pierwsze gimnazjum na Suwalszczyźnie, ufundowane przez Stefana Batorego, a zorganizowane przez lekarza królewskiego Mikołaja Bucelliego. Filipów posiada miejski układ przestrzenny z rynkiem, XVI-wieczny kościół przebudowany w 1841 roku w stylu klasycystycznym oraz stary cmentarz żydowski. W Mieruniszkach znajdują się ruiny kościoła ewangelickiego z XVII w. i park dworski. Jednym z najpiękniejszych fragmentów gminy jest dolina Rospudy między jeziorami Czarne i Garbaś. Atrakcją Gminy jest szlak kajakowy Rospuda.

Gołdap (41 km od Siedliska) – miasto założone w 1565 roku, o regularnym szachownicowym układzie z prostokątnym rynkiem. Gołdap powstał na polecenie księcia Albrechta Hohenzollerna, celem wzmocnienia tej części Prus Wschodnich. Miasto otrzymało herb, przedstawiający skośnie umieszczoną tarczę Hohenzollernów i górną część czerwonego orła z inicjałem “S” na piersi (od Sigismundus, imienia króla Zygmunta Augusta, który był wtedy zwierzchnikiem lennym księcia Albrechta Fryderyka). W 2000r. miasto otrzymało status uzdrowiska. Obecnie Gołdap liczy około czternastu tysięcy mieszkańców. Najciekawszym obiektem miasta jest dawny kościół ewangelicki zbudowany w 1598 roku.

punsk_herb_m

Puńsk (27 km od Siedliska) – wieś będąca siedzibą gminy Puńsk, nieoficjalna stolica mniejszości litewskiej w Polsce. W roku 1597 Stanisław Zaliwski, chorąży litewski i leśniczy sejwejski przystąpił do tworzenia w Puńsku ośrodka miejskiego. W tym samym roku ufundował i wyposażył kościół parafialny. Puńsk prawa miejskie na prawie magdeburskim wraz herbem z wizerunkiem św. Piotra otrzymał w roku 1647 z rąk króla Władysława IV. Od ok. XV w. do 1795 roku kraina nazywana Sudowią należała do Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1815 r. ziemie te ostateczne przypadły Rosji, zaś po I wojnie światowej Polsce. Znane zabytki i miejsca turystyczne to: stara plebania i zabytkowy neogotycki kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z lat 1877-1881, ludowe kapliczki litewskie, stojące w różnych punktach miejscowości, drewniana wikarówka i parafialny spichlerz z II poł. XIX wieku, cmentarz z zabytkowymi kaplicami i dużą ilością starych nagrobków oraz Muzeum Etnograficzne.

Smolniki (6 km od Siedliska) – wieś letniskowa położona na wysokim płaskowyżu i na krawędzi pradoliny Szeszupy. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z 1642 roku. Zamieszkiwali ją wówczas smolarze, od których pochodzi dzisiejsza nazwa. Miejsce to stanowi skrzyżowanie wielu szlaków pieszych po Suwalskim Parku Krajobrazowym i jego otulinie.

suwałki_herb_m

Suwałki (18km od Siedliska) – największe miasto Suwalszczyzny, siedziba powiatu. Jego historia sięga 1690 r., kiedy to kamduli wigierscy założyli osadę w zakolu Czarnej Hańczy, w miejscu przeprawy przez rzekę. W 1710 roku wieś uzyskała prawa miejskie i w 1720 roku król August II potwierdził przywilej lokacyjny miasta oraz nadał mu herb. Z racji położenia miasta na trasie traktu warszawsko-kowieńsko-petersburskiego, przez jego środek biegła szeroka arteria, wzdłuż której powstawały budynki. W ten sposób powstał nietypowy układ przestrzenny, bez wyraźnego rynku. Po trzecim rozbiorze Polski, w 1794 roku miasto zajęły wojska pruskie. Okres rządów pruskich trwał krótko. W 1807 roku Suwałki znalazły się w granicach departamentu łomżyńskiego w Księstwie Warszawskim.
Zachowany do dziś układ przestrzenny historycznego śródmieścia Suwałk, został ukształtowany w pierwszej połowie XIX wieku. Z tego też okresu pochodzą najcenniejsze zabytki miejskiej architektury: neoklasycystyczna zabudowa ulicy Kościuszki oraz przylegające do niej otoczenie Parku im. Konstytucji 3 Maja. Wśród nich znajdują się obiekty architektury monumentalnej (kościół świętego Aleksandra z 1825r., kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1840r., kościół świętego Piotra i Pawła z 1906r., kościół ewangelicki pod wezwaniem św. Trójcy z 1841r.) oraz gmachy urzędów i obiektów użyteczności publicznej (Ratusz, Muzeum im. Marii Konopnickiej, II Liceum Ogólnokształcące, Archiwum Państwowe, Resursa Obywatelska), których projektantami byli tak znani i cenieni architekci jak: Piotr Aigner, Antonio Corazzi, Henryk Marconi, Karol Majerski. Inne istotne zabytkowe obiekty to zespół cmentarzy: rzymskokatolickiego, ewangelickiego, prawosławnego, żydowskiego i mahometańskiego z XIX w., dworzec kolejowy z 1899r., zespół koszarowy przy ulicy Wojska Polskiego z przełomu XIX i XX w.
Obecnie Suwałki są siedzibą władz powiatu ziemskiego oraz grodzkiego i liczą około 70 tysięcy mieszkańców.

sejny_herb_m

Sejny (34 km od Siedliska) – miasto leżące nad rzeką Marychą, istniejące od 1593 roku, kiedy to otrzymało prawa miejskie. Układ miasta koncentruje się wokół czterch placów oraz zabytkowego zespołu kościelno-klasztornego. Historia zespołu klasztornego sięga 1602 roku, kiedy to właścicielami Sejn zostali dominikanie z Wilna, którym to miasto zapisał jego założyciel, Jerzy Grodziński, leśniczy przełomski. Murowany kościół klasztorny został wzniesiony w latach 1610-1619. Kościół konsekrowano w 1632 roku pod wezwaniem NMP, Św. Jerzego i Św. Jacka. Rozpoczęto też budowę klasztoru, którą ukończono w końcu XVII wieku. W mieście znajduje sie również dawny pałac biskupi z 2. poł. XIX w., Kaplica pw. św. Agaty z 1789 r., neogotycki kościół pw. MB Częstochowskiej (d. Ewangelicki) z poł. XIX w., klasycystyczny ratusz z 1840 r., synagoga z lat 1860–1870 (obecnie galeria), dawny dom talmudyczny (obecnie siedziba Ośrodka „Pogranicze Sztuk, Kultur, Narodów”). W chwili obecnej Sejny liczą około 6,5 tys. mieszkańców.

wizajny_herb_m

Wiżajny (14 km od Siedliska) – dawne miasto, obecnie wieś gminna z zachowanym układem architektonicznym miasteczka. Gołdap powstał przed 1606 rokiem, przy czym potwierdzenie praw miejskich nastąpiło w 1693 roku. We wsi znajduje się dawny rynek nazwany Dolnym oraz Górny, przy którym stoi klasycystyczny kościół zbudowany w latach 1823 – 1825. Polski biegun zimna o bardzo warunkach do uprawiania narciarstwa, zwłaszcza biegowego. Wieś położona jest między jeziorami Wiżajny oraz Wistuć.

Wodziłki (10 km od Siedliska) – wieś założona przez staroobrzędowców, istniejąca od 1780 roku, położona w sercu Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Najsłynniejszą budowlą wsi jest drewniana Molenna powstała w 1863 roku, rozbudowana w 1928 roku o dzwonnicę. Ta skromna świątynia poddana została całkowitemu remontowi w 1997 roku. W pobliżu świątyni znajduje się służąca do kąpieli bania.

PARKI i PUSZCZE

Suwalski Park Krajobrazowy
Suwalski Park Krajobrazowy (SPK) został utworzony 12 stycznia 1976 roku jako pierwszy park krajobrazowy w Polsce. Najcenniejsze walory parku to duże, otwarte przestrzenie odsłaniają urozmaiconą rzeźbę polodowcową, pełną jezior, rzek i strumieni. Położony jest na Pojezierzu Litewskim w mezoregionie Pojezierze Wschodniosuwalskie. Obejmuje Zagłębienie Szeszupy i tereny otaczające najgłębsze w Polsce jezioro Hańcza.
Powierzchnia parku wynosi 6 284 ha (62,8 km2), w tym około 60% stanowią użytki rolne, 24% lasy, 10% wody, 4% bagna i 2% pozostałe grunty. Leży on na obszarze 4 gmin – Jeleniewo, Wiżajny, Przerośl i Rutka-Tartak, należących do woj. podlaskiego.
Więcej o parku na stronie www.spk.org.pl

Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej utworzony został 14 stycznia 1998 r., położony w północno-wschodnim krańcu woj. warmińsko-mazurskiego. Teren parku w 80% jest zalesiony (przypominający tajgę) oraz przecinają go doliny rzek Błędzianki, Bludzi oraz Czerwonej Strugi. Obszar parku to 146,2 km², zaś otuliny 85 km².
Północna granica parku pokrywa się z granicą polsko–rosyjską, zaś wschodnia i południowa granica parku biegnie nasypem niemieckiej linii kolejowej z początku XX wieku z Gołdapii przez Golubie, Żytkiejmy do Gąbina.
Park zlokalizowany jest w części obszaru gmin Gołdap i Dubeninki.
Więcej o parku na stronie http://parkikrajobrazowewarmiimazur.pl/puszczyrominckiej/

Wigierski Park Narodowy
Wigierski Park Narodowy (WPN) został utworzony 1 stycznia 1989 roku. Położony jest na północnym skraju Puszczy Augustowskiej, największego zwartego kompleksu leśnego na niżu Europy. Park leży w granicach Pojezierza Litewskiego i obejmuje fragmenty trzech mezoregionów: Pojezierza Zachodniosuwalskiego, Pojezierza Wschodniosuwalskiego i Równiny Augustowskiej.
Prawie cały obszar WPN leży w środkowej części dorzecza rzeki Czarnej Hańczy, dopływu Niemna. Powierzchnia parku wynosi 15 085 ha.
Pod względem administracyjnym WPN zlokalizowany jest w granicach czterech gmin: Suwałki, Krasnopol, Giby oraz Nowinka, w północnej części województwa podlaskiego.
Więcej o parku na stronie www.wigry.org.pl. Bilety wstępu dostępne są na stronie https://wpn.eparki.pl

Puszcza Augustowska
Puszcza Augustowska to duży kompleks leśny położony na pograniczu Polski, Białorusi i Litwy. Powierzchnia całej puszczy wynosi ok. 160 tys. ha, z czego w granicach Polski znajduje się ponad 114 tys. ha. Tutaj znajduje się Wigierski Park Narodowy. Ponadto, w najcenniejszych przyrodniczo fragmentach Puszczy Augustowskiej utworzono 10 rezerwatów oraz 4 obszary chronionego krajobrazu.
Na terenie puszczy znajdują się liczne jeziora jak Wigry, Sajno, Białe Augustowskie, Necko, Studzieniczne, Serwy i Blizno oraz rzeki np. Czarna Hańcza, Rospuda, Marycha, Wołkuszanka, Blizna.
85% obszaru puszczy pokrywają bory z dużą przewagą sosny. Ze względu na surowy klimat w puszczy zachowały się gatunki roślin będące reliktami północnymi: brzoza niska, cis, borówka bagienna, zimoziół północny i rosiczki. Wiele jest starych drzewostanów liczących ponad 120 lat.
Klimat tych terenów należy do najsurowszych w Polsce poza górami. Średnia temperatura roczna wynosi 6 st. C, roczna amplituda prawie 24 st. C (od –5,6 st. zimą do +17,3 st. latem). Zima trwa 114 dni (od końca listopada), pokrywa śnieżna zalega 101 dni.